O ornamentima

Živopis srpskih srednjovekovnih manastira, pored izvanrednih dela figuralnog slikarstva, sadrži neobično bogat i raznovrstan ornamentalni repertoar. Ornament, kao osnovni dekorativni element u likovnim umetnostima, u prostoru srednjovekovne sakralne građevine dobija svoje mesto u sklopu sveukupnog programa dekoracije crkve. Svaki detalj u toj dekoraciji bio je pažljivo promišljen, u crkvenim učenjima utemeljen i, kao takav, igrao je svoju ulogu u stvaranju ambijenta koji treba da dočara lepotu i prisustvo božanskog, jer pravoslavni hram je, po učenjima Crkve, kuća Božija. Celokupni slikani program (ciklusi fresaka, pojedinačne kompozicije i ornamenti), crkveni mobilijar, mistično osvetljenje crkve, a i sama arhitektura prostora pravoslavnog kupolnog hrama – sve je bilo u toj funkciji. Kada se ornamenti posmatraju u takvom ambijentu ono što se na prvi pogled da uočiti jeste njihova dekorativna uloga. Svojim prisustvom oni obogaćuju i upotpunjuju glavni slikani program crkve. Neki od njih odvajaju cikluse fresaka, neki pak uokviruju posebno značajne scene ili fresko-ikone, neki ukrašavaju i naglašavaju površine isturenih arhitektonskih elemenata – poput stubova, pilastara, lukova – dok neki ukrašavaju odežde naslikanih ličnosti i druge slikane tkanine na freskama. Kolorit im je živ, raznovrstan i uglavnom usklađen sa opštim tonalitetom živopisa crkve. Međutim, pored takve, dekorativne uloge, ornamenti sa sobom nose i čitav niz poruka i simboličkih značenja, koja nisu na prvi pogled vidljiva, bar nisu čoveku današnjice.

Metaforičan način izražavanja jedna je od upečatljivih odlika srednjovekovnih ljudi i vidljiv je u svim oblicima umetničkog izražavanja u srednjem veku. Svet, pojave, događaji, ideje često se prikazuju i objašnjavaju kroz simbole i metafore. Tako je i crkvena građevina simbolički tumačena kao slika Kosmosa. U njoj se ogleda celokupan božanski poredak, a u skladu sa tim poretkom je i svaki deo crkve dobijao svoje simboličko značenje. Kupola i najviši delovi građevine predstavljali su Nebo, a najniža zona Zemlju, pa su shodno takvoj simbolici prostora i slike u hramu, koje su i same najčešće posedovale slojevita značenja, dobijale svoje mesto. I arhitektonskom simbolizmu i simboličkom tumačenju figuralnih predstava u dosadašnjim naučnim istraživanjima posvećivalo se dosta pažnje. To se, nažalost, ne može reći i za ornamente. Njihova značenja su još uvek nedovoljno istražena. Malobrojni radovi, u kojima se istražuju značenja ornamentalnih motiva, pokazali su da ornamenti itekako zaslužuju da im se posveti pažnja.

Simboli su po prirodi stvari višeznačni i traže da se traga za njihovim skrivenim značenjima, da se tumače. Značenje nije samo nešto vezano za sam simbol već i nešto vezano za iskustvo onog koji gleda. Simbol ne objašnjava nešto iz spoljašnjeg sveta već otkriva i imenuje nešto iz našeg unutrašnjeg iskustva. Prvobitna značenja simbola protokom vremena se menjaju ili padaju u zaborav. Potrebno ih je iznova otkrivati. Da bismo otkrili koja su značenja imali za naše srednjovekovne pretke potrebno je da uložimo napor i izađemo na kratko iz kulturnog i mentalnog ambijenta u kojem živimo. Dela koja su stvorili srednjovekovni ljudi odraz su njihove predstave o svetu, koja se u velikoj meri razlikuje od predstave koju imamo mi, ljudi 21. veka. Duboka religioznost je karakteristična odlika srednjovekovnih ljudi i to moramo imati u vidu da bismo razumeli kako su oni percipirali svet oko sebe.

Istraživanje literarnog porekla ornamentalnih motiva svakako je prvi korak da bi se njihova značenja otkrila. Književne metafore koje srećemo u srednjovekovnim spisima – u Svetom pismu, žitijima svetitelja, službama, poveljama – korespondiraju sa vizuelnim metaforama sa fresaka. Takođe, iste ornamentalne motive koje nalazimo na freskama, možemo pronaći i na fasadama hramova, kao i u iluminiranim rukopisima ili okvirima i pozadinama ikona. Njihovom uporednom analizom uočeno je da se neki tipovi ornamenata po pravilu javljaju u određenim zonama i kontekstima, što ukazuje da se vodilo računa i o njihovom značenju. Tako, na primer, ornament komponovan od romboidnih polja unutar kojih se nalaze ljiljani ili četvorolisti tj. krstovi, a koji je čest u srpskoj umetnosti, po pravilu se javlja u hijerarhijski višim položajima i po svemu sudeći služio je kao oznaka za Nebesko carstvo i božansko prisustvo. Srećemo ga na svodovima hramova, koji u topografskom pogledu predstavljaju simbol neba, njime su ukrašavani slikani tronovi Hrista i Bogorodice, a javlja se i u svakom drugom kontekstu koji je pretpostavljao prisustvo svetosti te je često ukras odeždi proroka i svetitelja, kao i odeće vladara, a sve u skladu sa jevanđeoskim citatima „Obucite se, dakle, kao izabranici Božiji, sveti i ljubljeni…“ (Kol. 3,12) i „Jer koji god se u Hrista krstite, u Hrista se obukoste!“ (Gal. 3,27).

O višeznačnosti cvetnih motiva govori brojna metaforika i simbolika cveća i cvetanja koja je u velikoj meri zastupljena u srednjovekovnim tekstovima. Razni floralni motivi mogu predstavljati rajska naselja u koje će se pravednici naseliti, ali takođe ukazivati na pobožnost i život u vrlini pravednika, koji su pravi put koji vodi ka tim naseljima. Pa tako monah Domentijan u svom delu „Život svetog Save“ za Savu kaže da je „kao dobromirisni krin prorastao mirisima pobožnosti“, a njegov savremenik Teodosije u „Službi svetome Simeonu“ govori kako je Simeon Nemanja „kao pupoljak skroviti procvetao pošćenjem“. Cvetna simbolika ima značajnu ulogu u okviru srednjovekovnog kulta relikvija, pa se točenje mirisnog ulja iz moštiju svetitelja smatralo jednim od ključnih pokazatelja svetosti i Božjeg prisustva. Arhiepiskop Danilo II govori nam o tome kad za arhiepiskopa Arsenija u službi koju mu je sačinio kaže „svetlošću božanstvenom odeven, blagouhanjem cvetali.“

Ovih par primera dati su tek da bi se nagovestilo šta su sve naši srednjovekovni preci mogli videti u šarenim ornamentalnim oblicima na zidovima hramova, kao i da bi se ukazalo na put kojim je potrebno da se uputimo kako bismo otkrili ta, za nas danas, skrivena značenja. Iščitavanje srednjovekovnih pisanih izvora je preduslov za iščitavanje značenja ornamenata, jer su reč i slika u srednjem veku bili jedno.